Een jongeman is slachtoffer geworden van een ernstig geweldsmisdrijf, maar de politie is ‘vergeten’ daarover zijn ouders te informeren. Pas zes uur later ontdekken de ouders via de sociale media dat hun kind ernstig gewond is en in een operatiekamer ligt, vechtend voor zijn leven…

Dit is een van de vele situaties waarmee ik in mijn werk als casemanager bij Slachtofferhulp Nederland te maken krijg.

Mijn naam is Mirjam van Zuijlen. Ik ben moeder van vier zoons en een dochter die alle vijf zijn opgegroeid tot mooie, jonge volwassenen. Inmiddels ben ik tevens oma van drie kleinkinderen. Twee dagen ben ik zelfs fulltime-oma en pas ik op. Een fijne tegenhanger van mijn werk, want op die momenten kan ik mijn energie weer opladen en volop genieten van het hier en nu.

Samen

Casemanager zijn bij Slachtofferhulp Nederland is een boeiend en uniek vak mogen uitoefenen. Ik doe dat samen met 36 andere collega’s door het hele land.

Mijn werk bestaat uit het ondersteunen van nabestaanden na een moord en van slachtoffers van ernstige gewelds- en zedendelicten. Deze mensen krijgen steevast te maken met een reeks aan gevolgen. Denk dan bijvoorbeeld aan een complex rouwproces of bijvoorbeeld aan de veelomvattende, juridische gang van zaken die zij moeten doormaken.

*tekst gaat door onder foto*

Ondanks het feit dat ik dit nu dertien jaar doe, kom ik toch steeds weer heel bijzondere situaties tegen. Het is verrassend om te zien hoe veerkrachtig mensen kunnen zijn. Ook de situaties waarin mensen zijn beland, lopen enorm uiteen. Ik zou er een boek over kunnen schrijven! Maar laat ik beginnen met deze eerste column op FemkeFataal.nl.

Strafrecht

Het Nederlandse strafrecht draait vooral om de verdachte. Voor slachtoffers en nabestaanden geldt dat zij maar een kleine rol hebben in die juridische procedure. Een van mijn taken is om mijn cliënten daar zo goed mogelijk over te informeren en voor te bereiden op wat er gaat komen.

Zo heeft een slachtoffer recht op inzage van het strafdossier, op een gesprek met de behandelend officier van justitie, op het uitoefenen van het spreekrecht, op een schadevergoeding en op kosteloze bijstand van een slachtofferadvocaat. Die rechten zouden vanzelfsprekend moeten zijn. Maar helaas kom ik het nog te vaak tegen dat het op dit vlak helemaal niet goed gaat.

Zoals bij die jongeman die slachtoffer werd van een ernstig geweldsdelict, zó ernstig zelfs dat hij in een revalidatiekliniek moet verblijven.

Vechtend

Al vanaf het begin gingen zaken mis. Zo diende de politie de ouders van deze jongeman te informeren. Maar dat gebeurde niet. De agenten hadden de ouders niet thuis aangetroffen en hadden vervolgens geen andere stappen ondernomen om de vader en moeder op te sporen en in te lichten. Pas zes uur later hoorde het ouderpaar van de kritieke toestand van hun zoon, nota bene via sociale media. Op dat moment lag hun kind in de operatiekamer, vechtend voor zijn leven. Je moet er niet aan denken!

Woede en onmacht lopen als een rode draad door dit dossier. In de loop van de tijd volgde er een gesprek met de zaaksofficier van justitie. Vanwege de toen nog van kracht zijnde corona maatregelen mochten er niet teveel mensen bij die bespreking aanwezig zijn. De vader van de ernstig gewonde jongeman was verhinderd. Om die reden kwam een ander, zeer betrokken familielid met de moeder van het slachtoffer mee.

Afspraken

Op voorhand had ik daar duidelijke afspraken over gemaakt met het Openbaar Ministerie. Op de dag zelf had ik bovendien voor alle zekerheid even met het parket gebeld. “Jullie zijn er toch van op de hoogte dat er iemand anders dan de vader meekomt naar het gesprek met de officier”, vroeg ik nog. Daar werd bevestigend op geantwoord. Alles is geregeld, kreeg ik te horen.

Maar pal voordat de bespreking zou beginnen en ik met de auto onderweg was naar het gerechtsgebouw, werd ik gebeld door iemand van het OM. “De officier van justitie heeft bedenkingen en wil dat de moeder alleen komt”, luidde toen de mededeling.

Omdat ik in deze zaak al te vaak de boodschapper van het slechte nieuws was geweest, kaatste ik de bal. ‘Dan mag de officier van justitie dat zelf aan mijn cliënt gaan vertellen’, zei ik.

Anders

Aangekomen bij de rechtbank bleken de zaken opeens wéér anders te liggen en was er plots wel toestemming dat het andere familielid ook aanschoof. Vereiste was wel dat we mondkapjes droegen en die ophielden, wat niemand van ons bezwaarlijk vond.

Voor slachtoffers is zo’n gesprek met een officier van justitie meestal heel beladen. Iedereen zal begrijpen dat mensen dan erg nerveus zijn en elke tegenslag als zeer heftig ervaren. Ik was dan ook opgelucht dat we toch zonder gedoe het gesprek konden ingaan.

*tekst gaat door onder foto*

Alweer had ik te vroeg gejuicht. Want toen we eenmaal in de zaal zaten, zei de officier van justitie bij binnenkomst dat er naar zijn smaak teveel mensen in de ruimte aanwezig waren. Zo wilde hij niet praten, was zijn reactie.

Tranen

Na al dat heen en weer geslinger en de zoveelste tegenslag, barstte mijn cliënt uit in tranen. Ik probeerde de situatie onder controle te krijgen en stelde snel voor dat ik de zaal zou verlaten. Ook de slachtofferadvocaat was namelijk gearriveerd en zo kon het betrokken familielid in ieder geval bij de moeder van de jongen blijven.

En toen gebeurde het. De officier van justitie zei vervolgens dat dat allemaal niets uitmaakte en dat er sowieso geen familieleden van het slachtoffer bij de bespreking mochten zijn. Dat alles vanwege ‘het recht van privacy van de verdachte.’

Mijn cliënten ontploften. Logisch ook. Wie houdt er nu eindelijk eens rekening met hun rechten als slachtoffers?

Pauze

Ik móest iets ondernemen om deze impasse te doorbreken, bedacht ik me, en ik vroeg daarom om een korte pauze. Ik ben als casemanager van Slachtofferhulp belangenbehartiger van mijn cliënten, maar ook de politie en het OM zijn onze ketenpartners. Op dat moment diende ik dus op te komen voor de positie van mijn cliënten, de officier uit te leggen wat dit allemaal met mijn cliënten deed en tegelijkertijd ook duidelijk aan te geven dat deze gang van zaken niet door de beugel kon.

Tijdens een schorsing kon ik in ieder geval proberen om de gemoederen te bedaren en kreeg ik de kans om de officier van justitie dringend te verzoeken om zijn besluit te heroverwegen.

Gelukkig lukte dat. Na een pauze werd het gesprek hervat, iedereen mocht in de zaal blijven zitten. Maar de bijeenkomst verliep verder uiteraard verre van ontspannen en de nare nasmaak voor mijn cliënten bleef.

Deuk

Als je al weinig rechten hebt en zulke dingen als slachtoffer moet meemaken, dan loopt het vertrouwen in de rechtspraak begrijpelijkerwijs een ernstige deuk op.

Er zou nog meer volgen, die bewuste dag. Onderweg terug naar het kantoor van Slachtofferhulp Nederland werd ik opnieuw opgebeld door het Openbaar Ministerie. In een andere zaak bleek door het OM te zijn besloten om een zitting bij de strafrechter uit te stellen omdat een getuige-deskundige niet aanwezig kon zijn. Of ik maar even mijn cliënt daarover wilde inlichten.

Spanning

Ik slaakte een diepe zucht. De rechtbankzitting was over vier dagen gepland. Al maanden had mijn cliënt naar die datum toegeleefd en nachten wakker gelegen vanwege alle spanning om de strafzaak. Hoe moest ik dit slechte nieuws in vredesnaam weer gaan brengen?

Vaak moet ik strijden voor de rechten van mijn cliënten, maar tegelijkertijd dien ik tevens tactisch en diplomatiek te manoeuvreren. Om die reden omschrijf ik mezelf meestal maar als een pitbull met een roze strikje. Ik laat aan ieders verbeelding over hoe dat eruitziet.  

Wie herinnert zich nog de IRT-affaire? In dit opsporingsschandaal in de jaren negentig ging het om enorme partijen drugs die bewust door politie en justitie werden doorgelaten met het oogmerk om uit te vinden welke personen achter de drugssmokkel zaten. De politiek wilde er destijds vanaf – onder meer vanwege geconstateerde ‘wildgroei in opsporingsmethoden’ – en voerde een verbod op doorlaten in. Dat verbod is vermeld in artikel 126ff van het Wetboek van Strafvordering en heeft de bevoegdheden van de politie beter gereguleerd.

Het doorlaatverbod bevat de verplichting voor de politie om verboden en schadelijke voorwerpen in beslag te nemen op het moment dat de politie weet heeft van het bestaan van die goederen. Daarnaast moet de vindplaats van de goederen bekend zijn. Als de politie en douane bijvoorbeeld weten dat een schip vol met cocaïne de haven van Rotterdam binnenvaart, dan zullen de opsporingsdiensten de drugs eruit moeten halen. Meestal wordt een klein monster teruggeplaatst en wordt de container gevolgd om verdachten aan te kunnen houden.

Personen

Het artikel spreekt dus uitdrukkelijk over goederen. Maar hoe zit het met personen? Op de hoogte zijn van een grote hoeveelheid drugs is één ding, maar wat als het de politie bekend is dat het om mensensmokkel gaat?

Bij de invoering van het artikel heeft de Tweede Kamer daar uitgebreid over gesproken. De werking van het doorlaatverbod werd vervolgens uitgebreid. Doordat bij misdrijven zoals mensensmokkel en -handel en wederrechtelijke vrijheidsberoving de menselijke waardigheid direct in het geding is, is ook het doorlaten van personen, zodra zij in het kader van de opsporing zijn geconstateerd, niet aanvaardbaar. De politie is verplicht om in te grijpen zodra zij van deze misdrijven op de hoogte is. 

Praktijk

In de praktijk gebeurt dit echter lang niet altijd. Vooral als er spanningen zijn tussen verdachten onderling lijkt de politie – met medeweten van de officier van justitie die het onderzoek leidt – vaak een oogje dicht te knijpen.

*tekst gaat door onder foto*

Zo ook in de zaak van mijn cliënt Jan* die onbedoeld betrokken was geraakt bij een bespreking na een ripdeal. Jan werd tijdens dat gesprek opgesloten en geslagen met een knuppel. Hij liep kneuzingen en blauwe plekken op. Daags na de mishandelingen hield de politie hem aan op verdenking van het uiten van een bedreiging. Uit digitale PGP-berichten in de zaak lijkt het alsof Jan daartoe is aangezet door zijn belagers.

De politie had kunnen – en wat mij betreft – ook móeten ingrijpen. De mannen die Jan opsloten, maakten immers gebruik van PGP-toestellen. Zij stuurden elkaar berichten over Jan, over de locatie van de bespreking, over het mishandelen van hun slachtoffer en over het gegeven dat ze Jan hadden bevolen om strafbare feiten te plegen. De politie kon deze PGP-berichten door een hack live meelezen. De recherche zag dus dat het in dit dossier van kwaad tot erger ging, maar mijn cliënt kon niet op ingrijpen door de politie rekenen. Dat terwijl het doorlaatverbod een actieve verplichting daartoe voor de politie inhoudt.

Gevolgen

Welke gevolgen kan dit hebben voor de strafzaak van Jan?

De Hoge Raad oordeelde eerder dat aan het overtreden van het doorlaatverbod geen gevolgen worden gegeven op het moment dat de verdachte geen nadeel heeft. Als men drugs doorlaat, dan heeft een verdachte daar geen nadeel van. Maar als een verdachte fysiek wordt aangevallen, de politie verzuimt om in actie te komen en de verdachte ook nog eens onder druk wordt gezet om strafbare feiten te gaan plegen, dan is er wel degelijk een nadeel.

Inmiddels heb ik verzocht om opheldering over de vragen hoe dit allemaal is verlopen en waarom de politie niet tot actie kwam. Afhankelijk van wat het Openbaar Ministerie naar voren brengt, zal de rechtbank hier iets van moeten vinden. Naar mijn idee zouden de rechters flinke gevolgen aan het politieoptreden moeten verbinden zodat het doorlaatverbod in de toekomst weer beter nageleefd wordt.

*Jan is een gefingeerde naam.

**Meer lezen van strafrechtadvocaat Bo Maenen? Kijk dan ook hier voor haar column ‘Forensische zorg en het strafrecht’.

Met mishandelingen word ik als slachtofferadvocaat voortdurend in mijn praktijk geconfronteerd. Mishandelingen kunnen behoorlijk complexe juridische vraagstukken opwerpen. Ik merk steeds vaker dat met name één vraag nagenoeg altijd tot discussies leidt. Dat is de vraag die betrekking heeft op de aard, de ernst en de zwaarte van het letsel dat het slachtoffer heeft opgelopen. Is er sprake van zwaar lichamelijk letsel?

Afgelopen week stond ik een cliënt bij die slachtoffer is geworden van zo’n geweldsmisdrijf.

Hij werd door de verdachte in elkaar geslagen en geschopt tegen zijn hoofd en liep diverse breuken in zijn gezicht op. Steeds weer ben ik dan verbaasd over de vragen die gesteld worden om te komen tot een bewezenverklaring van het zwaar lichamelijk letsel.

Getrapt

Vragen als: “Met wat voor soort schoen werd er getrapt? Waren het kistjes, sandalen of sneakers? Met welke kracht is er getrapt? Op welk deel van het hoofd kwamen de schoppen terecht?”

Begrijp me niet verkeerd; ik snap dat zulke vragen gesteld moeten worden, maar is het al niet erg genoeg dat er tegen het hoofd wordt getrapt? Dat het hoofd als een voetbal wordt gebruikt? Ongeacht het schoeisel?

Het is algemeen bekend dat het hoofd een kwetsbaar – zo niet hét kwetsbaarste – onderdeel van het menselijk lichaam is. Bovendien valt het aan slachtoffers bijna niet uit te leggen waarom het een wel en het ander niet als zwaar lichamelijk letsel wordt aangemerkt.

Fundamentele

Toch zijn het fundamentele vragen, omdat de antwoorden een verhoogde strafmaat kunnen opleveren. Een eenvoudige mishandeling levert een maximale gevangenisstraf van drie jaar op, terwijl een eenvoudige mishandeling met zwaar lichamelijk letsel tot een maximale gevangenisstraf van vier jaar kan leiden.

De delictsomschrijvingen zoals die zijn opgenomen in het Wetboek van Strafrecht lijken op het eerste gezicht helemaal niet zo problematisch. Maar zoals vaker in het recht is het niet zo eenvoudig als dat het lijkt. De wettekst geeft aan: “een ziekte die geen uitzicht op volkomen genezing overlaat of resulteert in voortdurende ongeschiktheid tot beroepsoefening”.

Wijzer

Daar word je niet echt wijzer van. Volgens vaste rechtspraak is het aan de rechter om te beoordelen of er sprake is van zwaar lichamelijk letsel. Hoe moet de rechter die vraag beantwoorden? Hij is immers geen medicus. We weten allemaal dat het meten van pijn een subjectieve aangelegenheid is, maar toch komen vragen over letsel en pijn in strafzaken voortdurend aan de orde.

Ik vergelijk dat met de vraag die iedereen vast en zeker een keer is gesteld: “geef de pijn eens aan op een schaal van 1 tot 10?”. Wat ik ondraaglijk vind, wordt door een ander wellicht alleen als een vervelend gevoel ervaren. Je zou denken dat het simpelweg overleggen van een doktersverklaring voldoende is, maar dan ben je er nog niet.

Aangegeven

Gelet op de uiteenlopende vormen waarin lichamelijk letsel zich kan voordoen, kan er niet precies worden aangegeven wanneer letsel nu als zwaar wordt aangemerkt.

De Hoge Raad geeft in een overzichtsarrest een paar factoren waarop de rechter zijn beslissing baseert. Die drie basisfactoren zijn de aard van het letsel, de eventuele noodzaak en aard van medisch ingrijpen en tenslotte het uitzicht op (volledig) herstel. Een combinatie van die factoren is ook mogelijk, bijvoorbeeld wanneer er meerdere verwondingen zijn. Dan kan het letsel in zijn geheel worden beoordeeld.

De zaak, waarop de Hoge Raad zich baseert, betrof een mishandeling waarbij het slachtoffer enkele keren met een vuist in het gezicht was geslagen en gestompt, met als gevolg een gebroken kaak en een afgebroken tand.

Fracturen

Fracturen die een operatie vereisen, worden doorgaans aangemerkt als zwaar lichamelijk letsel. Gebitsschade in beginsel niet, maar een ander oordeel is mogelijk mits dat wel goed wordt gemotiveerd.

Het ontbreken van uitzicht op herstel is volgens de Hoge Raad niet doorslaggevend. De genezingsduur is wel een relevante factor. Daarbij is tevens van belang in hoeverre er tijdens de genezingsduur sprake is van pijn en (fysieke) beperkingen. Ook restschade is relevant. Denk bijvoorbeeld aan littekens. ’s Lands hoogste rechtscollege kent gewicht toe aan het uiterlijk en de ernst van het litteken. Er wordt gekeken naar de mate waarin het litteken het lichaam ontsiert en of het litteken pijnklachten geeft of heeft gegeven.

Ik illustreer dat met een ander voorbeeld uit de praktijk. Het betreft opnieuw een mishandelingszaak waarbij het slachtoffer een blik bier tegen het hoofd kreeg gegooid door verdachte. Het slachtoffer liep een ernstige snijwond boven het linkeroog op. De wond moest worden gehecht en ontwikkelde zich tot een blijvend en ontsierend litteken. Daardoor moet het letsel worden aangemerkt als zwaar lichamelijk.

Interpreteren

De Hoge Raad heeft met deze rechtspraak de rechter een aantal aanknopingspunten geboden om te komen tot zwaar lichamelijk letsel. Het is iets, maar meer dan dat ook niet. Het blijft daarmee een kwestie van interpreteren. Ik ben benieuwd hoe de rechter mijn zaak van afgelopen week interpreteert. Over twee weken is de uitspraak bekend.

*Lees ook de vorige column van slachtofferadvocaat Rachella Szafranski: ‘Marteling van slachtoffer lijkt slechte maffiafilm’.

Het was een bijzondere vertoning, drie weken geleden, toen Sander Dekker als demissionair minister voor Rechtsbescherming in de kwestie ‘interlandelijke adopties’ het boetekleed aantrok. Bij zijn aantreden van vier jaar geleden was Dekker’s beeld op dat vlak gekleurd door persoonlijke ervaringen. De bewindsman heeft namelijk geadopteerde familieleden.

Op basis van die positieve ervaring zag Dekker destijds geen aanleiding het advies van de Raad van Strafrechttoepassing en Jeugdzorg op te volgen. Dat advies in 2016 hield in dat het beter zou zijn om interlandelijke adopties te stoppen. De zwakheden in het adoptiesysteem achtte de raad systemisch. Er werd gesproken over perverse effecten van interlandelijke adoptie op lokale kinderbescherming. Zo’n beetje wat de Europese Commissie in een veel verder verleden in Roemenië had vastgesteld.

Heikele

Vorige maand gaf Sander Dekker toe dat hij zijn mening naar aanleiding van het rapport-Joustra echter heeft bijgesteld. De minister benoemde nu zelfs het heikele onderwerp van subsidiariteit, en sprak over spanning: ‘een echte spanning met het Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind’.

Hij vroeg zich af of adopties uit de Verenigde Staten eigenlijk wel kunnen. En adopties uit EU-lidstaten? Bovendien, hoe zit het met het accepteren van het exporteren van Roma-kinderen voor adoptie; maakt Nederland zich daarmee schuldig aan het accepteren van discriminatie, vroeg hij zich af. Dekker stelde hardop een hele reeks vragen.  

De bewindsman, die in februari nog namens de demissionaire regering zijn excuses aan geadopteerden aanbood, kwam niet met een besluit over hoe het verder moet. Dat schuift hij door naar de volgende regering.

Bizar

Je kunt het als positief beschouwen dat deze minister na vier jaar eindelijk kritische vragen stelt over subsidiariteit en kinderrechten. Tegelijkertijd is het totaal, maar dan ook echt totaal bizar.

Even een terugblik.

In 2007 kwam mijn boek ‘Romania for Export Only, the untold story of the Romanian ‘orphans’ ‘uit. Tegelijkertijd was er ophef over een in India gekidnapped kind dat door Nederlandse mensen zou zijn geadopteerd en  ‘witgewassen’ via het officiële adoptiesysteem. Het leidde tot verhitte discussies in media en parlement.

Rond die tijd werd ik door het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie en Veiligheid gevraagd om een artikel te schrijven voor het themanummer ‘Adoptie onder Vuur’, van het door hen uitgegeven vakblad Justitiële Verkenningen.

Haarscherp

De door de redactie gekozen titel was haarscherp: ‘Het perverse effect van het Haagse Adoptieverdrag’. Ik beschrijf daarin hoe de Europese Unie in conflict kwam met de VS over subsidiariteit.

Een fragment uit mijn artikel uit die tijd:

‘Het belangrijkste gesprekspunt: in welke gevallen komen kinderen beschikbaar voor interlandelijke adoptie? De meeste aanwezigen vonden pleegzorg of residentiële zorg geen geschikte zorg. De EU-onderhandelaars achtten deze vormen, op grond van de praktijk in de toen vijftien EU-lidstaten – mits adequaat uitgevoerd – wel passende zorg. Dit belangrijke struikelblok komt voort uit het verschil in benadering tussen het Haags Adoptieverdrag en het VN-verdrag Inzake de Rechten van het Kind (IVRK), artikel 21b.’

Leidend

De EU stelde uiteindelijk dat dit kinderrechtenverdrag leidend is en dat Roemenië, net als andere ‘oude’ lidstaten geen kinderen naar het buitenland kon sturen als ‘kinderbescherming’. Het land en de andere lidstaten dienden deze taak zelf op zich te nemen.

En weer volgde een rapport: van de commissie-Kalsbeek (2008), met de betekenisvolle titel ‘Alles van waarde is weerloos’ (een bekende dichtregel van Lucebert).

Er werd in vastgesteld dat interlandelijke adoptie het subsidiariteitsbeginsel niet mocht ondermijnen en lokale kinderbescherming niet mag verhinderen. In de debatten die zouden volgen, probeerde toenmalig Justitieminister Hirsch Ballin (CDA) in te zetten op een correcte toepassing van kinderrechten bij interlandelijke adoptie. Hij haalde echter bakzeil. De Tweede Kamer stelde het ultra-vage begrip ‘in het belang van het kind’ boven het subsidiariteitsbeginsel.

Stoppen

Het jaar daarop, 2009, kwamen er wederom heftige debatten. De minister wilde de adopties vanuit de VS stoppen, nu dit land het Haagse Verdrag had geratificeerd. Nu diende ook de VS het subsidiariteitsbeginsel te volgen. Helaas, zoals zo vaak, de weerloze kinderen werden door de politiek niet gehoord. Ondanks de vele kritiek bleef alles zoals het was.

Gezegd moet worden dat de lobby die door de adoptiebureaus werd losgelaten op de Tweede Kamerleden enorm was. Tot aan een tv-spektakel met Paul de Leeuw en adoptieouders met Amerikaanse kindjes als een soort kers op de taart.

In het kader van deze discussie heb ik in die tijd in naam van Against Child Trafficking (ACT) diverse Tweede Kamerleden aangeschreven om het begrip subsidiariteit nog eens onder de aandacht te brengen, met daarbij een focus op het verschil in interpretatie door de adoptiewereld (Haags Adoptie Verdrag) en het VN-kinderrechtenverdrag. Behalve een paar bedankjes kreeg ik een zeer snelle en duidelijke reactie van toenmalig Tweede Kamerlid Fred Teeven: “De VVD is het niet met u eens.” Waarvan akte.

Adoptieschandalen

Vele adoptieschandalen verder, eind 2016, en inmiddels een adoptiesector in crisis vanwege dalende cijfers, was er dus het rapport van de Raad van de Strafrechttoepassing en Jeugdzorg: ‘Bezinning op adoptie’. Een heldere stellingname en veel verwijzingen naar mijn eerdere werk. Perverse effecten, subsidiariteit.

Toenmalig staatssecretaris Klaas Dijkhoff en minister Sander Dekker (beiden VVD) legden de uitkomst naast zich neer. Het moest beter. Maar adoptie moest zeker niet stoppen, was hun credo.

Weer vijf jaar later ligt er het rapport-Joustra over adopties uit het verleden waaruit het volgende kabinet conclusies moet trekken voor de toekomst.

Verbazingwekkend

Gezien deze hele voorgeschiedenis is het verbazingwekkend dat Dekker pas nu komt met kritische opmerkingen over subsidiariteit. Die discussie is immers al heel lang gaande: sinds de Europese Commissie het aan de orde stelde in Roemenië. Van die discussie moet het Nederlandse ministerie van Justitie en Veiligheid goed op de hoogte zijn, aangezien een van hun ambtenaren deel uitmaakte van de groep van EU-experts die Roemenië, op verzoek van de Europese Commissie, hierin adviseerde.   

Misschien wilden Dekker en zijn voorgangers het niet weten. Is het adoptiedossier, zoals een hoge ambtenaar mij te kennen gaf: ‘zo’n hete aardappel waarin al zoveel gebeurd is en dat de EU al twintig jaar niet meer durft aan te pakken’? Ons land klaarblijkelijk ook niet?

Schending

Interlandelijke adoptie en de huidige uitleg van subsidiariteit – ‘spanning met kinderrechten, wringt met het Verdrag van de Rechten van het Kind’ volgens Minister Dekker. In het kort: een flagrante schending van de rechten die jongens en meisjes hebben.

Sander Dekker vindt dat de kwestie van ‘subsidiariteit’ nu opnieuw moet worden bezien. “In het verleden hebben we gezegd: wij kunnen leven met deze uitleg van de subsidiariteit. Nu, met het rapport van Joustra in de hand, wil ik dat opnieuw wegen.”

Deze schending van kinderrechten, de interpretatie van ‘subsidiariteit’, bracht ik als Europees ambtenaar in het verleden aan het licht, mede door het onder de aandacht brengen van een aantal organisaties en EU-lidstaten die samenspanden met betrekking tot de handel in kinderen. De toen zichtbare lobbylanden waren Frankrijk, Italië, Spanje, de Verenigde Staten en Israel. Ik had toen nog geen idee dat het Nederlandse ministerie van Justitie hier ook een rol in zou gaan spelen.

Weten

Minister Sander Dekker, wilt u het echt weten? Weten waarom interlandelijke adoptie, zoals u stelde, nog steeds is toegestaan terwijl het wringt met de Rechten van het Kind? Wellicht doet u er dan dan goed aan mijn klokkenluidersbrief uit 2016 eens te lezen.

Dat wil zeggen, als u die brief met tachtig pagina’s aan bijlagen kunt vinden. Uw ambtenaren van het Ministerie van Justitie en Veiligheid kunnen er namelijk al wekenlang geen spoor van vinden, zo wijst mijn verzoek onder de Wet op Openbaar Bestuur, beter bekend als de WOB, uit.

*Lees ook Roelie’s vorige column: ‘Vragen over adoptie van omgekomen, Hongaars meisje’.

Misschien ken je het nummer wel waarin Delivio Reavon, LA$$A en Mr. Ontspannen rappen over de vraag ‘Wie betaalt de schade?’ Het antwoord luidt ‘Hans betaalt’, een uitspraak die inmiddels vaak voorbijkomt op de sociale media.

‘Hans’ staat voor een knappe, succesvolle man die de rekening betaalt voor de ‘Grietjes’. Zoals voorheen de ‘sugardaddy’s’ en nog langer geleden de ‘suikeroompjes’ al deden. Of is er toch een verschil met de hedendaagse Hansjes?

Luxe

De wereld van Hansen en Grietjes draait voornamelijk om een luxe levensstijl, dat is niets nieuws onder de zon. Net als bij sugardaddy’s en suikerooms het geval was, gaat het om smijten met geld in ruil voor aandacht, gezelschap of seks. Die vorm van sugardating heeft ook een keerzijde en wordt tegenwoordig in de sociale media wel heel ver uitvergroot. Alsof het normaal is dat jonge mensen zich een luxe leven kunnen veroorloven.

De zomer is inmiddels begonnen, zonder coronamaatregelen. Ook de Hansen en Grietjes kunnen dus weer flaneren. In hun geval houdt dat in: vertoeven op dikke jachten in een zonovergoten oord als Ibiza, overnachten in luxe hotels en het poppen van eindeloos veel flessen champagne aan een peperdure VIP-tafel van een club.

Cadeaus

Soms gaan de cadeaus nog een tikkeltje verder. Denk aan een cosmetische  ingreep als een nieuwe neus, een paar opgepompte borsten of zelfs een afgeslankt figuur. Voor sommigen klinkt dat wellicht als muziek in de oren, voor anderen is het een no go.

Vraag blijft natuurlijk: wie betaalt de schade nu écht? Hans? Of Grietje? En wat is het verschil met vroeger?

De sugardaddy’s waren vrijwel altijd oudere, zeer vermogende mannen met een jonge dame aan hun zij. Maar tegenwoordig lijkt het alsof veel Hansjes een stuk jonger te zijn. Succesvolle jongemannen die vinden dat hun bekijks alleen maar groter wordt wanneer zij een prachtige, jonge meid in hun boot kunnen meenemen.

Illegale

Lang niet alle Hansen verdienen hun fortuin op een eerlijke manier, denken wij. En als het klopt dat sommigen zich bezighouden met illegale praktijken, dan is het niet Hans, maar de hele maatschappij die de schade betaalt.

Dat zwaaien met geld geeft in onze ogen een verkeerd beeld op sociale media. Je zou kunnen denken dat alleen geld belangrijk is. Voor de een is het misschien de ideale wereld. Maar de ander vindt daar geen geluk

Jongeren

Bij het schrijven van deze column hebben we contact gehad met criminoloog Jeroen van den Broek. Hij is verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en doet promotieonderzoek naar jongeren, straatcultuur en sociale media.

“Sociale media hebben in de brede zin veel invloed”, zegt de criminoloog. “Met muziek en sociale media, en dan voornamelijk in de hiphopscene, worden stereotypes wel uitvergroot. Ik weet niet of dat voor Hansen en Grietjes ook zo is. Het is mij nog niet opgevallen dat die relatie verheerlijkt wordt.”

Jeroen denkt wel dat het fenomeen rond de Hansen en Grietjes gehypet wordt: “Wanneer je kijkt naar relaties van heel rijke mensen dan komt het vaak op hetzelfde neer. Je ziet dan bizar mooie vrouwen omgaan met best lelijke mannen die veel geld hebben. Misschien heeft het ook wel te maken met de veranderingen in het perfecte plaatje van hoe een relatie eruit moet zien.”

Gehypet

Kortom, een gehypet maar toch ook relatief onderbelicht fenomeen. “Het is verstandig om voorzichtig conclusies te trekken over dit onderwerp”, vindt de wetenschapper. “We weten er nog te weinig over om echte aannames te kunnen doen”.

Jeroen zegt geen onderzoek te kennen naar Hansen en Grietjes en alleen af te weten van anekdotisch materiaal. “Het is nog steeds een soort mythe.”

Het is daarom interessant om te onderzoeken wat dit fenomeen inhoudt en wat nu eigenlijk de beweegredenen zijn van Hansen en Grietjes. In het algemeen kunnen de sociale media volgens Jeroen van den Broek ervoor zorgen dat sommige mensen met alle geweld doelen willen bereiken die in het leven van de meesten helemaal niet haalbaar zijn.

Straintheorie

De criminoloog verwijst daarbij naar de straintheorie van Merton, waarbij sprake is van een spanning tussen bestaande doelen in de samenleving en de mogelijkheden die mensen hebben om zulke doelen te bereiken. Daardoor kunnen sommigen op zoek gaan naar sterk afwijkende manieren om toch het beoogde ideaal te behalen.

“We leven in een consumptiemaatschappij”, gaat Jeroen verder. “Je moet dit, je moet dat. Je móet een mooie auto hebben. Of een mooi huis. Maar lang niet iedereen heeft de mogelijkheden om zulke bezittingen te verwerven. Wat je ziet is dat mensen daar op verschillende manieren mee omgaan. Om toch dat gedroomde doel te bereiken kunnen mensen soms tot criminaliteit overgaan.”

Zoektocht

In onze zoektocht naar de Hansen en de Grietjes spraken we de afgelopen weken ook met Fleur*.

Fleur is een jonge vrouw die rond haar twintigste te maken kreeg met een man die haar levensstijl drastisch zou veranderen. Op een datingsite voor succesvolle mannen sloeg ze verschillende keren een Hans aan de haak. De man met wie ze de meeste tijd optrok, was een succesvolle zakenman uit Canada. Hij was twee keer zo oud als zij, gescheiden en had kinderen. Ook had hij aardig wat centjes te besteden. Aangezien hij veel reisde voor zijn werk, wilde hij iemand naast zich tijdens zijn verblijf in Nederland. Fleur gaf hem dat gezelschap.

Intenties

Volgens Fleur hebben Grietjes verschillende intenties. “Je kunt puur voor het geld gaan of je gaat voor het opbouwen van een soort van een band met iemand waarbij het een leuke bijkomstigheid is dat hij geld heeft. Ik heb ook met mannen afgesproken bij wie ik langsging en meteen al dacht: oh bah, het is ‘m niet. Dan probeer je er toch wat leuks van te maken en pas je je helemaal aan aan je date. Praten over onderwerpen die je helemaal niet boeien en dan doen alsof je het leuk vindt, om maar een voorbeeld te noemen.”

Wanneer wij vragen wat voor Fleur de drijfveren waren, vertelt ze: “Ik was toch wel nieuwsgierig naar zo’n luxe leven. Ik had erover gehoord van vriendinnen. Uiteindelijk kwam ik tijdens het uitgaan met zulke mannen in aanraking en dat beviel me. Ik nam me voor het gewoon te proberen en dan te kijken hoe het liep. Misschien had mijn keus te maken met bepaalde tekortkomingen in mijn eigen leven. En dan voornamelijk op het gebied van mannen.”

Kringen

“Je komt op plekken waar je normaal niet zo snel zou komen op mijn leeftijd”, gaat ze verder. “Je ontmoet bovendien mensen die je in je eigen cirkel niet hebt en komt in kringen waar je anders niet makkelijk verzeild raakt. Ik had het idee dat dat me verder kon brengen in het leven. Stel dat je ambities hebt in de modewereld en je zo iemand kunt ontmoeten die daar contacten heeft… Dan kan dat je leven zoveel makkelijker maken, wanneer je een bedrijfje op wilt zetten en iemand in jou investeert. Van een leeftijdsgenoot of iemand uit eigen kring, hoefde ik zoiets niet te verwachten, meende ik.”

Cash geld

Van de Canadees kreeg Fleur heel wat cadeaus. Een iPhone, sieraden, weekendjes weg, een tas, en veel cash geld. Maar wat moest ze daar voor terug doen?

Fleur: “Tja, moest? Op dat moment voelde het gewoon alsof ik in een relatie zat, dus de dingen die ik deed zou ik ook gewoon gedaan kunnen hebben als het om iemand uit de buurt ging. Ik ervaarde het niet als ‘moeten’. Maar ik kan me voorstellen dat sommigen minder sterk in hun schoenen staan en misschien dingen doen die zij niet willen. Het wordt ook wel van je verwacht, in zo’n relatie. Al heb ik ook mannen meegemaakt die alleen een platonische relatie wilden. Ze hadden thuis een vrouw en wilden in het buitenland niet eenzaam zijn. Ik ging dan alleen mee naar evenementen. Of een hapje eten. Ook Hansjes hebben dus verschillende intenties.”

Besef

Terugkijkend zegt Fleur blij te zijn al die ervaringen te hebben meegemaakt. Ze heeft veel mensenkennis opgedaan en het besef gekregen dat geld niet alles is. “Wat eerst een sprookje leek – het hebben van zo’n luxe leven – werd al snel gewoon toen ik er middenin zat. De dure cadeaus waren leuk. Maar ik denk er allang niet meer aan. Dat zegt genoeg.”

Anderzijds knaagt er nog steeds iets aan haar vanwege de keuzes destijds.

“Wat heeft me toen zo ver gekregen? Die vraag vind ik confronterend. Op dat moment was ik twintig. In de bloei van mijn leven terwijl ik mezelf heb beperkt in het vinden van iets moois. Ik had bepaalde verwachtingen van mannen die misschien niet reëel waren. Veel vond ik niet goed genoeg. Ook mentaal was ik niet available omdat ik met andere dingen bezig was.”

Verloren

Verder geeft Fleur aan dat ze soms wel nadacht over de manier waarop ze zichzelf als Grietje bloot gaf aan iemand, terwijl ze dat normaal niet zou doen. “Ik zat zo in de sleur van anderen tevreden houden en blij maken, dat ik dat ook deed bij mannen die ik eigenlijk niet echt leuk vond. Daar heb ik mezelf wel in verloren.”

Wie betaalde de schade? Uiteindelijk was dat ook Fleur. En zeker niet alleen Hans.

*De naam ‘Fleur’ is omwille van privacyredenen gefingeerd.

**Meer lezen van Nikki, Eva en Iris? Blader dan terug naar hun vorige column over partnergeweld.

Je allernieuwste beste vriend of vriendin; een undercover-agent op de luchtplaats van de gevangenis in Almere!

Afgelopen week ging de Hoge Raad er eindelijk eens goed voor zitten en gaf weer een juridische interpretatie over de inzet van undercover-agenten[1]. Niet onbelangrijk want in de vaak aangehaalde strijd tegen de georganiseerde misdaad en ondermijning lijken alle mogelijke – en veelal discutabele – opsporingsmiddelen te worden ingezet.

Zeer actueel is de discussie die zich deze week ontspon tussen de raadslieden en het Openbaar Ministerie in de afpersingszaak tegen de eigenaren, hun familieleden en medewerkers van een Brabants fruitbedrijf.

Dekmantel

In dit opsporingsonderzoek is gebruikt gemaakt van het ‘werken onder dekmantel’ waarbij de verdachten een totaal andere lezing gaven van wat er is besproken dan de betrokken agenten. Veelal gaat het dan om het zogeheten uitlokken en de vraag of er sprake is van strijd met het Tallon-criterium? Dat wil zeggen: heeft de verdachte wel in alle vrijheid en zonder beïnvloeding van buitenaf zijn verklaring afgelegd of is hij of zij ‘gevoed’ met informatie, dan wel grootspraak of beloften?

Die kwestie speelde ook bij de Mr. Big-methode (zie mijn eerdere column van 23 december 2019). Agenten duiken heel diep in de inner circle van verdachten, worden vrienden met hen, bieden een baan aan en beweren en doen allerlei dingen om zodoende een misdrijf op te lossen. In die eerder door mij omschreven casus was dat een moord. De Hoge Raad vond daar wel wat van en zo ook in de zaak waar deze week een arrest werd gewezen.

Brandstichting

Waar ging het om? Een jonge vrouw, 26 jaar, wordt verdacht van brandstichting op 14 januari 2017 in Amersfoort waarbij haar zusje om het leven is gekomen. Tijdens verhoren door de politie beroept de vrouw zich op haar zwijgrecht. Maar, en dat is belangrijk, zij wordt aangemerkt als ‘kwetsbare’ verdachte in de zin van artikel 28b Wetboek van Strafvordering. Belangrijk, omdat we er dan vanuit mogen gaan dat er steeds een advocaat bij de verhoren is geweest, want zulke kwetsbare verdachten krijgen extra rechtsbescherming.

In deze zaak werden alle verhoren opgenomen en volgde een rechtspsycholoog de gang van zaken. Een assertieve advocaat bij het verhoor en geen bekentenis kan de opsporing en uiteindelijke veroordeling ernstig belemmeren. Daarom werd in deze zaak gekozen voor de inzet van een stelselmatige informatie-inwinster, een undercover-agent.

Luchtplaats

Direct nadat de jonge vrouw (ontkennende) verhoren bij de politie had afgelegd, knoopte de undercover-agente een gesprek aan met de verdachte op de luchtplaats van het cellencomplex in Almere. Zij deed zich voor als medegedetineerde en volgens de verklaring van de undercover-agente bekende de verdachte heel vlot de brandstichting. Het gesprek tussen haar en de verdachte zou tussen 19.55 en 20.25 uur zijn geweest.

Volgens de verdediging was de verdachte op dat moment, na urenlang verhoord te zijn, al geestelijk en lichamelijk volledig uitgeput. Het Openbaar Ministerie omzeilde door de inzet van de undercover-dame het zwijgrecht van de verdachte en alle extra rechtswaarborgen die haar als kwetsbare verdachte (met beperkte geestelijke vermogens) toekwamen.

*tekst gaat door onder foto*

Kort en goed, er zou inbreuk zijn gemaakt op het zogeheten ‘nemo teneturbeginsel’, oftewel: het recht om jezelf niet te belasten. Door de dwingende vraagstelling zou je kunnen stellen dat deze bekentenis onder druk tot stand is gekomen, in strijd met het zogenaamde pressieverbod.

Ernst

Het gerechtshof vond dat, gezien de ernst van het feit, voldaan was aan de proportionaliteit en subsidiariteit (immers, het onderzoek kon niet op een andere wijze worden vlot getrokken) en dat deze verdachte in alle vrijheid haar verklaring had afgelegd.

Wel viel het het hof op dat gesprekken tussen de politieagente en de verdachte pas later op papier waren gezet en niet waren opgenomen. Dat zien we helaas steeds vaker waardoor er een eigen interpretatie op papier komt te staan van de informant, in plaats van een de facto-uitwerking. De controlerende taak van de verdediging en de rechters komt hiermee in het nauw of kan zelfs niet uitgevoerd worden.

Hoge Raad

De Hoge Raad betrok uitdrukkelijk de persoon van de verdachte bij haar beoordeling:

‘Daarbij heeft het hof onvoldoende blijk ervan gegeven de persoon van de verdachte te hebben betrokken bij in het bijzonder de beoordeling van de mate van druk die van de, door de niet als zodanig kenbare opsporingsambtenaar ondernomen activiteiten jegens de verdachte kan zijn uitgegaan en de mate waarin de handelingen en gedragingen van de opsporingsambtenaar tot de betreffende verklaringen van de verdachte hebben geleid. De overweging van het hof dat de verdachte, toen zij de camera’s op de luchtplaats in de gaten kreeg, ging ontkennen en bleef ontkennen en dat daarom “de verdachte – ondanks het feit dat het een kwetsbare verdachte betrof en zij in voorarrest zat – in staat was haar wil te bepalen, overeenkomstig die wil te verklaren en zich niet liet beïnvloeden door de SI”, doet daaraan niet af’ .

Het cassatiemiddel slaagde. De Hoge Raad heeft de zaak terugverwezen naar het hof om opnieuw te worden behandeld.

[1]Hoge Raad 22 juni 2021: ECLI:NL:HR:2021:947.

*Meer lezen van Esther Vroegh? Blader terug naar haar vorige column: ‘Vervolgen bancaire topmannen voor witwassen; einde klassenjustitie?’

Lieve Cleo,

Afgelopen week werd me tijdens een bijeenkomst gevraagd hoe dat is, als psycholoog bij de politie werken. Moest ik erg wennen aan de politiecultuur als hoogopgeleide zijinstromer?

Ik moest even nadenken. Omdat ik uit een politiefamilie kom, kan ik de tijd vóór mijn dienstverband bij de politie en de tijd bij de politie niet zo goed meer van elkaar onderscheiden.

Ik ben opgegroeid tussen politiemensen. Familieleden, buren en vrienden van mijn ouders; iedereen zat bij de politie. De mannen én de vrouwen. Ik groeide op in een grote, blauwe ploeg. Zelfs de huisdieren zaten bij de politie en waren getraind als politiehond. Ik vond dat heel gewoon.

Boef

Mijn oudste herinnering voert terug naar die keer dat ik als kleuter achterin de politieauto meereed en mezelf uit angst om in de auto gezien te worden, helemaal onderuit had laten zakken op de autobank. Ik was bang dat mensen anders dachten dat ik de boef was, aangezien ik als enige in de auto niet in uniform was gekleed.

Ook onze spelletjes als kinderen stonden in het teken van politiewerk. Ieder kind speelt natuurlijk boefje, maar dat vonden mijn broer, mijn zus en ik een veel te vaag begrip. Wij speelden liever ‘aanhoudinkje’ of ‘meldkamertje.’ Bij meldkamertje deed ik een grote koptelefoon op mijn hoofd en bediende de knoppen van onze stereotoren terwijl ik tegelijk opdrachten naar mijn broer en zus schreeuwde. Mijn broer moest een pop reanimeren, mijn zus een denkbeeldige dief in de kraag vatten.

Roze koeken

Vanaf mijn twaalfde mocht ik af en toe mee naar het bureau, voor een avond- of nachtdienst. Ik dronk veel te veel warme chocolademelk en kreeg van iedereen roze koeken. Ik vond het geweldig. Ik probeerde zo stil en onopvallend mogelijk aanwezig te zijn en al slurpend van de chocolademelk te luisteren naar de verhalen die voorbijkwamen.

Politiemensen vertellen elkaar veel verhalen. Marlijn van Hulst heeft een prachtig onderzoek gedaan naar de betekenis van politieverhalen. Meestal gaan die over avontuur en situaties van leven en dood. Hoewel lang niet al het politiewerk zo enerverend is, zijn het vooral de verhalen over de spannendste dagen die telkens terugkeren.

De verhalen in mijn familie gingen over het scheuren in auto’s, over schietincidenten, tragische ongevallen, acute geboortes en merkwaardige gebeurtenissen met dronken, halfnaakte dames.

Geheime

Politiemensen zien veel van de zelfkant van de maatschappij en maken veel mee in de uitvoering van hun werk. Nu ik niet alleen meer toehoorder van die verhalen ben, maar zelf ook dergelijke verhalen heb te vertellen, valt me iets op aan de behoefte tot het vertellen. Het meeste dat ik zie of meemaak in het politiewerk, kan ik niet tegen buitenstaanders vertellen. Het betreft gevoelige of geheime informatie die niet gedeeld kan worden.

Dat betekent dat ik weinig van wat ik meemaak kan delen met mijn familie of vrienden buiten de politie. Maar iedereen heeft die behoefte om te delen met anderen. Dus vertellen we elkaar binnen de politie op bijna rituele wijze in kantines en tijdens etentjes en opleidingen verhalen.

Gekuiste

Daarnaast heb ik ook enkele ‘afgekaderde’ en gekuiste verhalen om de buitenwereld iets te laten zien van wat mij zoal bezighoudt. Wanneer je namelijk niet meer kunt delen wat je meemaakt, wat je raakt en hoe je denkt, ligt vervreemding van anderen op de loer. We hebben het nodig om onze verhalen van leven en dood te vertellen, anders gaan we eraan onderdoor.

Hoe is dat eigenlijk voor jou, Cleo?

Lieve Bianca,

Ik heb gelijk beelden bij je verhaal, vooral het meldkamertje spelen met de koptelefoon op; hilarisch! Ik was als kind niet zo gefascineerd door politiemensen en boeven. Ik was een paardenmeisje, vanaf mijn vierde reed ik pony en later paard.

Manege

Toen ik nog heel klein was werd ik elke zaterdagochtend door mijn ouders bij de manege afgezet en in de namiddag weer opgehaald. Mijn moeder zette thuis al mijn cap op mijn hoofd omdat ik de sluiting zelf niet dicht kreeg, ik geloof dat ik soms hele dagen met dat ding op mijn hoofd rondliep.

In mijn latere tienerjaren kwam ik op sommige maneges in contact met mensen die crimineel bleken te zijn. Best interessant vond ik dat. Ik wist dat ze hun geld verdienden met dubieuze praktijken, maar het waren verder heel gewone mensen. Met een gezin en ook met de jaarlijkse zomervakantie op een Franse camping.

Ik sprak die mensen alleen over paardendingen, dus het was de ver-van-mijn-bed-show, maar ik realiseer me nu dat ik kennelijk als tiener redelijk ‘open-minded’ was en mensen gewoon nam zoals ze kwamen. Gek genoeg (of misschien gelukkig maar) wekte het ook mijn interesse in politiewerk en toen ik jaren later tijdens mijn studie de kans kreeg om stage te lopen bij de politie greep ik die met beide handen aan. Ik heb er nooit spijt van gehad.

Nachtmerries

Tegelijk met mij begon ook een andere studente aan een stage op dezelfde afdeling. Ik kan me herinneren dat zij er na een paar maanden mee gestopt is. We lazen elke dag de nieuwe aangiftes van zedendelicten die binnenkwamen en zij vertelde dat ze bang was om alleen thuis te zijn of ’s avonds op straat te lopen en dat ze nachtmerries kreeg.

Op een dag zei ze dat ze ging stoppen met de stage, omdat dit werk niks voor haar was. Ik vond dat toen heel knap, dat ze voor zichzelf en haar mentale welbevinden die keuze maakte. En ik besefte dat ik daar helemaal geen last van had; nachtmerries, angst, slecht slapen – toen niet en nu niet.

Ik herinner me dat ik een aangifte las van een verkrachting die zich op nog geen vierhonderd meter vanwaar ik toen woonde (in een louche wijk, want ik was een arme student) had afgespeeld. Ik heb me geen moment zorgen gemaakt om mezelf.

Pech

Dat betekent overigens niet dat ik gevoelloos ben. Bepaalde zaken zullen me altijd bijblijven en ik kan intens meeleven met de mensen wier leven door een delict overhoop wordt gegooid. Maar de confrontatie met de willekeur van de meeste delicten – het is heel vaak een kwestie van ‘verkeerde tijd, verkeerde plaats’ – maakte juist dat ik een vrij fatalistische instelling ontwikkelde. Iedereen kan pech hebben, waarom zou ik me dan zorgen maken over iets wat misschien ooit zou kunnen gebeuren?

Die instelling helpt, maar is niet zaligmakend. Zonder fijne collega’s met wie ik altijd kan praten over de treurige, enge, afschuwelijke, gekke en nare aspecten van het werk, zou ik het denk ik niet kunnen volhouden. Die behoefte om te delen is inderdaad groot als je dagelijks geconfronteerd wordt met de zaken die wij zien.

Ongemakkelijk

En ondanks dat het soms raar en ongemakkelijk is dat je met de meeste mensen niet kan en mag praten over wat je zoal meemaakt, vind ik het ook wel weer geruststellend als ik op een verjaardagsfeest ben en iedereen praat over de gewone en soms suffe dingen in het leven.

Niks te leven en dood, maar welke vakantiebestemming wordt het en hoezo rent dat kind met die oude koptelefoon op zijn hoofd rond?

*Benieuwd naar meer columns van Cleo en Bianca? Lees ook hun vorige bijdrage: ‘Slachtoffers van stalking beter adviseren’.

Aangedaan lig ik in het logeerbed van mijn broer en schoonzus. Het is zondag 5 mei 2013. Ik voel me onwerkelijk, maar het moet wel waar zijn. Het bewijs dat het echt is gebeurd, is tastbaar aanwezig. Mijn arm is gebroken en zit in het gips en er zit een wond op mijn hoofd. De man door wie ik zeven maanden lang ben gestalkt, heeft me vannacht op de hoek van mijn huis aangevallen.

Pas de volgende dag ontdekte ik dat ik waarschijnlijk bij de eerste slag met een koevoet achterover door mijn ligusterhaag ben gevallen. De haag was namelijk flink beschadigd. Het verklaarde tevens de vele schaaf- en snijwonden aan de achterkant van mijn benen. Ook was er een grote blauwe plek op mijn bovenbeen. Daar heeft hij me blijkbaar ook geraakt. Ook dat heb ik op het moment van de aanval niet eens gemerkt.

Gegil

Was het mijn gegil waar uiteindelijk mijn overburen op afkwamen waardoor hij stopte? Of kwam het doordat ik hem, terwijl ik op de grond lag, met de puntige hoge hak van mijn schoen hard in zijn kruis getrapt heb? Ik zal het nooit weten. Maar ik heb het overleefd.
‘Poging tot moord’, vermeldt het proces-verbaal dat de politie na de aanval op mijn lijf en leden heeft opgemaakt.

Mijn naam is Annemarie Timmermans, ik ben 58. Ik heb twee volwassen zonen en woon in Zevenbergen. Al meer dan dertig jaar werk ik als veiligheidskundige met een sterke focus op gedrag van en communicatie tussen mensen in alle lagen van organisaties. Ik geef als zelfstandige trainingen en lezingen over het voorkomen van incidenten.

Incident

Op die vreselijke voorjaarsdag, acht jaar geleden, was ik plots zelf ‘een incident’ geworden. Het had niet veel gescheeld of ik was genoemd in een tragisch nieuwsbericht.

De dader was 2,5 jaar mijn geliefde geweest. Eind september 2012, ruim een half jaar voordat hij fysiek geweld tegen mij gebruikte, had ik de relatie met hem beëindigd. Al een paar dagen na de breuk stuurde mijn ex-vriend de eerste berichten via mijn mail en de sociale media. Zijn toon werd snel bedreigend. Zo dreigend dat ik zelf een risico-inschatting maakte en besefte dat ik daadwerkelijk iets te vrezen had.

*tekst gaat door onder de foto*

Bij de verschillende aangiftes die ik in die tijd bij de politie deed, besteedden de behandelende agenten geen aandacht aan het inschatten van de risico’s voor mijn veiligheid. Ik was enorm verbaasd dat dat niet gebeurde. “Zolang er niets is gebeurd, kunnen we niets doen”, zei een van de politiemedewerkers. Dat vond ik niet fijn en dan druk ik me nog zachtjes uit.

Ontsteltenis

Na de aanval zou mijn ontsteltenis over de gang van zaken bij de opsporingsdiensten alleen maar toenemen. Niet alleen de acties door en reacties van politie- en justitiemedewerkers verbijsterden me. Ook bij de hulpverlening wist ik niet wat ik meemaakte.

Natuurlijk had dat te maken met mijn achtergrond. Ik ben immers niet ‘zomaar’ een slachtoffer maar iemand die zich al haar hele, werkzame leven bezighoudt met preventie. Vanuit mijn expertise snapte ik simpelweg niet waarom er zo gehandeld werd.

Verplicht

Zo begreep ik er niets van dat ik eerst verplicht aangifte moest doen voordat er überhaupt iets mee werd gedaan. Er was toch ’s nachts, direct na de aanval, politie bij geweest? Waarom kwam die politie niet onmiddellijk in actie en werd een onderzoek tegen mijn ex-vriend geopend? Het letsel dat ik had opgelopen was toch overduidelijk aanwezig?

Bovendien had ik voordat mijn stalker me aanviel, al diverse aangiftes gedaan waardoor mijn situatie bij de politie bekend moest zijn. Mijn stalker liep al die tijd gewoon rond. Ik was enorm bang dat hij weer zou terugkomen en me opnieuw zou aanvallen.

Maandenlang had ik de sporen van de (gelukkig) mislukte inbraak tijdens diezelfde avond – vrijwel zeker ook door hem gepleegd – buiten laten liggen omdat de politie had beloofd sporenonderzoek te doen. Niets van dat al gebeurde. Om een reden die op zijn minst discutabel is, zo zou ik later ontdekken.

Weken

Bizar was bovendien dat een hulpverlener van een organisatie die nu ‘Veilig Thuis’ wordt genoemd, pas weken later langs kwam om een risico-inventarisatie te maken.

Achteraf bezien hebben alle momenten waarop politie, justitie en hulpverleners niets ondernamen en ook hun wijze van communiceren met mij als slachtoffer, het trauma dat ik had opgelopen alleen maar groter doen groeien. Ik voelde me totaal niet serieus genomen.

In alle ellende nam ik me vanuit mijn ervaring als gedragsveiligheidskundige en coach voor om ooit iets positiefs met die nare ervaringen te gaan doen. Bijna mijn hele werkzame leven had ik mij al ingezet voor preventie van incidenten en vele risico-inventarisaties gemaakt. En nu ondervond ik aan den lijve dat deze aspecten op het gebied van stalking en ex-partnergeweld nog veel te weinig aandacht krijgen.

Impact

De impact en het leed daarvan bij bijvoorbeeld nabestaanden, mensen die het overleven, hun naasten, vrienden, familie, buren en werk- en opdrachtgevers is enorm groot.

De moorden op Linda van der Giesen, toevallig ook uit Zevenbergen, en Hümeyra uit Rotterdam versterkten mijn voornemen alleen maar. Ook daar is veel misgegaan, maar zij kunnen het helaas niet meer navertellen.

Daar kwam nog bij, dat ik in die tijd merkte dat veel mensen in mijn omgeving moeite hadden om te horen dat ik was gestalkt en slachtoffer was geworden van een zeer gewelddadige aanval. Kennelijk rust er nog altijd een groot taboe op geweld door (ex-)partners.

Verstaan

“Je moet het er maar niet over hebben”, kreeg ik meerdere malen te horen. Of er werd me rechtstreeks te verstaan gegeven dat het vast en zeker ook deels mijn schuld moest zijn geweest. “Waar er twee vechten, hebben er twee schuld.” Dat soort onzin. Al werd het niet altijd hardop in mijn bijzijn uitgesproken, het was volkomen duidelijk dat sommigen dat dachten.

Zulke vooroordelen heersen overal. Ook bij medewerkers van politie, justitie en hulpverlening. Waarden en overtuigingen, dus ook vooroordelen, die bewust en onbewust het (professioneel) handelen van mensen beïnvloeden.

Nog groter is het taboe om als (potentiële) stalker te praten over wat je aan het doen bent. Ooit al eens iemand horen zeggen tegen jou als vriend, familielid, buurman of collega: “Ik kan het niet verdragen dat ze het heeft uitgemaakt, en ben haar nu aan het stalken?”

Ervaringen

De afgelopen jaren heb ik diverse malen mijn ervaringen met stalking meegenomen in mijn lezingen en trainingen, zoals op de Safety Dag van de Koninklijke Landmacht in 2019. De enorm positieve reacties die ik steeds krijg, inspireerden mij nog meer om mijn levens- en werkervaringen in te zetten om stalking en (ex-)partnergeweld meer op de agenda te krijgen. Het taboe moet eraf, is mijn motto. Want alleen als dat doorbroken wordt, kunnen er ècht stappen gezet worden op preventiegebied.

De komende tijd schrijf ik elke zes weken voor FemkeFataal over mijn ervaringen, vanuit mijn achtergrond als gedragsveiligheidskundige en coach. Zo wil ik zaadjes planten voor een betere toekomst op dit gebied. Die toekomst begint nu.

Meer over stalking:

*Wil je meer lezen over stalking en ex-partnergeweld? Op deze website kun je talloze artikelen en columns over die onderwerpen terugvinden.

Zo schreven recherchepsychologen Cleo Brandt en Bianca Voerman onder meer over hun frustraties bij stalkingszaken met fatale afloop, over coercive controle, risicotaxaties, stalking door een onbekende, het gegeven dat een contactverbod een lik-op-stuk-beleid vereist en het feit dat stalking het zelfbeeld van slachtoffers ernstig ondermijnt.

Advocaat Bo Maenen benoemde het feit dat slachtoffers van stalking vaak als dader worden gezien. Oud politie-deskundige Marcel Tiehuis waarschuwde vorig jaar dat de aanpak van stalking nog lang niet afdoende is. Privédetective Herma Kluin schreef over een stalkingdrama dat liefst acht jaar lang duurde en waarbij de dader zelfs explosieven gebruikte.